ЖДҮ хөгжүүлэх сангийн зээлд хэн хамрагдах вэ? Хууль, журмын 8 шалгуур
Ангилал, зээлийн дээд хэмжээ, 30% өөрийн хөрөнгө, хасагдах үндэслэл, барьцаа, бүрдүүлэх материал — ЖДҮ-ийг дэмжих хууль ба сангийн зээлийн журмын заалт бүрээр.
Жижиг, дунд үйлдвэр хөгжүүлэх сангийн (ЖДҮХС) хөнгөлөлттэй зээлийн зар гарахад олон төсөл бичиг баримтын шатандаа хасагддаг. Шалтгаан нь ихэвчлэн төслийн санаа биш, харин хуульд заасан энгийн шалгуурыг хангаагүй байх явдал. Доорх 8 шалгуурыг төслөө бичиж эхлэхээс өмнө шалгаарай.
Эх сурвалж: ЖДҮ-ийг дэмжих тухай хууль (2019), ЖДҮХС-аас хөнгөлөлттэй зээл олгох журам (Засгийн газрын 2020 оны 113 дугаар тогтоол, 2020/251, 2025/48-аар өөрчилсөн). legalinfo.mn-ийн хүчин төгөлдөр хувилбараас 2026-11-11-нд шалгав. Хүү, хугацаа, салбарыг зар бүрт сайдын тушаалаар тогтоодог тул энд дурдаагүй.
1. Хуулийн хэлбэр
Компани, хоршоо, нөхөрлөл хамрагдана (хууль 5.5, журам 1.2). Хувь хүн, хувиараа бизнес эрхлэгч сангийн төсөл сонгон шалгаруулалтад шууд оролцохгүй. Тийм бол ХХК эсвэл хоршоо байгуулж, бизнесээ түүгээр явуулах хэрэгтэй.
Төрийн бус байгууллага, төрийн болон орон нутгийн өмчит, тэдгээрийн оролцоотой компани, гадаад улсын хуулийн этгээдэд энэ хууль үйлчлэхгүй (хууль 3.2).
2. Үйл ажиллагааны чиглэл
Дараах үйл ажиллагааг хажуугаар нь ч эрхэлдэг бол ЖДҮ эрхлэгчид хамаарахгүй (хууль 7.1, 5.4):
- барьцаалан зээлдүүлэх (ломбард), зуучлалын үйлчилгээ, хууль зүйн зөвлөх үйлчилгээ;
- худалдаа, үйлчилгээний сүлжээ;
- ашигт малтмал хайх, олборлох, баяжуулах;
- тамхи, согтууруулах ундааны үйлдвэрлэл, импорт, экспорт;
- эд мөнгөний хонжворт сугалаа;
- банк, банк бус санхүүгийн байгууллага, даатгал, хадгаламж зээлийн хоршоо;
- тусгай зөвшөөрөл шаардлагатай зарим үйл ажиллагаа (хууль 7.1.1).
Сангийн жилийн санхүүжилтийн 80-аас доошгүй хувийг үйлдвэрлэлд олгодог (хууль 11.9.1). Худалдаа, үйлчилгээ ч хамрагдах эрхтэй ч тухайн зар таны салбарт нээлттэй эсэхийг шалгаарай.
3. Ангилал: бичил, жижиг, дунд
| Ангилал | Ажилтны тоо | Жилийн борлуулалт |
|---|---|---|
| Бичил | 10 хүртэл | 300 сая ₮ хүртэл |
| Жижиг | 50 хүртэл | 1 тэрбум ₮ хүртэл |
| Дунд | 200 хүртэл | 2.5 тэрбум ₮ хүрэхгүй |
Ажилтны тоо, борлуулалт өөр ангилалд орвол ажилтны тоогоор ангилна (хууль 5.3). Харилцан хамааралтай компанийн орлогыг нэгтгэн тооцно (хууль 5.2). Нэгтгэсэн борлуулалт 2.5 тэрбум ₮ ба түүнээс дээш бол сангаас зээл олгохгүй (журам 1.4.9).
4. Зээлийн хэмжээ ба олгох хэлбэр
Доод хэмжээ 20 сая ₮ (журам 3.2). Нэг удаагийн дээд хэмжээ (хууль 11.6, журам 3.2):
| Ангилал | Дээд хэмжээ |
|---|---|
| Бичил, борлуулалт 100 сая ₮ хүртэл | 100 сая ₮ |
| Бичил, борлуулалт 100–200 сая ₮ | 200 сая ₮ |
| Бичил, борлуулалт 200 сая ₮-өөс дээш | 300 сая ₮ |
| Жижиг | 1 тэрбум ₮ |
| Дунд | 2.5 тэрбум ₮ |
Бичил үйлдвэрт сангаас шууд, жижиг, дунд үйлдвэрт банкаар дамжуулан олгоно (хууль 11.7). Тухайн зар илүү бага дээд хэмжээ тогтоож болно.
5. Өөрийн хөрөнгө 30%-иас доошгүй
Төслийн нийт хөрөнгө оруулалтын 30-аас доошгүй хувь өөрийн эх үүсвэр байна (журам 1.4.5, 5.2.4). Нийт хөрөнгө оруулалт = өөрийн хөрөнгө + зээл.
Жишээ нь 140 сая ₮-ийн зээл хүсвэл дор хаяж 60 сая ₮ өөрийн хөрөнгө хэрэгтэй: 60 ÷ (60 + 140) = 30%. Мөнгө, тоног төхөөрөмж, барилгаар оруулж болох ч нотлох баримтаа (данс, хөрөнгийн үнэлгээ, гэрчилгээ) хавсаргана.
6. Хасагдах үндэслэл
Дараах тохиолдолд зээл олгохгүй (хууль 11.11, журам 1.4):
- Монголбанкны зээлийн мэдээллийн санд хугацаа хэтэрсэн зээл, муу зээлийн түүхтэй;
- төсөл хүлээн авах сүүлийн өдрийн байдлаар татвар, нийгмийн даатгалд өртэй;
- ЖДҮХС-аас авсан зээлийн үлдэгдэлтэй, эсвэл Хоршоог хөгжүүлэх санд хугацаа хэтэрсэн зээлтэй;
- сангийн зээлийг зориулалтын бусаар ашигласан, гэрээний үүргээ биелүүлээгүй нь тогтоогдсон;
- шүүхийн шийдвэрээр бусдад төлөх өртэй;
- байгаль орчин, эрүүл мэндэд хохирол учруулсан нь тогтоогдсон;
- хувь эзэмшигч нь өндөр албан тушаалтан эсвэл түүний гэр бүлийн гишүүн;
- нэг ээлжинд нэгээс олон төсөл, эсвэл ижил төслийг сан болон аймаг, нийслэлд давхар ирүүлсэн;
- төслийн мэдээллийг олон нийтэд мэдээлэхийг зөвшөөрөөгүй.
7. Барьцаа
Төсөлд барьцаалах үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ, газрын гэрээ, кадастрын зураг хавсаргана (журам 5.9.5). Барьцааны хувийг журамд заагаагүй, сан, банк үнэлж шийднэ.
Банкаар дамжих зээлд барьцаа хүрэлцэхгүй бол Зээлийн батлан даалтын сан зээлийн 60 хүртэлх хувьд батлан даалт гаргаж болно (хууль 9.1.1, журам 12.2.4). 20 сая ₮-ийн зээл хүссэн гарааны болон бичил бизнесийн барьцааны шаардлагыг сан 30 хүртэл хувиар бууруулж болно (журам 12.1.4).
8. Бүрдүүлэх материал ба үнэлгээ
Журмын 5.9-д заасан үндсэн материал:
- Төслийн баримт бичиг: үйл ажиллагаа, удирдлага, хүний нөөц, зах зээлийн судалгаа, эдийн засгийн тооцоо, эрсдэл.
- Зээлийн өргөдөл (сангийн загвараар).
- Захирлын иргэний үнэмлэх, улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар.
- Хаягийн тодорхойлолт, үүсгэн байгуулагчийн лавлагаа.
- Барьцааны баримт.
- Одоогийн зээлийн гэрээ, хуулга, эргэн төлөлтийн хуваарь (байгаа бол).
- Санхүүгийн тайлан: сүүлийн 2 жилийн баталгаажсан, шинэ бол эхлэлтийн баланс.
- Татвар, нийгмийн даатгалын өргүй тодорхойлолт.
Төслийг 3 шатанд тус бүр 100 оноогоор үнэлж, 70-аас дээш оноотой нь дараагийн шатанд шилжинэ (журам 11.3). Экспорт нэмэгдүүлэх, импорт орлох, инноваци, шинэ ажлын байр бий болгох төсөл давуу талтай.
Өөрөө шалгах: ЖДҮХС-ийн зээлийн шалгуур шалгах хэрэгсэл таны хариултыг эдгээр заалтаар 3–5 минутад шалгаж, засах зүйл, бүрдүүлэх материалын жагсаалтыг гаргана. Сар бүрийн төлбөрөө зээлийн тооцоолуураар тооцоолоорой.
Энэ нийтлэл мэдээллийн зорилготой. Зээл олгох эсэхийг сан, банк шийднэ. Эцсийн шаардлагыг тухайн зарын нөхцөл болон sme.gov.mn-ээс шалгана уу.